# Artystyczny Bunt w Dokumentach: Nieznana Historia Międzywojennych Paszportów
*Opracowanie: Tomasz Wielecki*
*Warszawa, 24.02.2025*
Na kartach historii awangardy artystycznej odnajdujemy niezwykłą historię protestu, który manifetował się poprzez tworzenie fałszywych dokumentów.
Niedawno odnalezione dokumenty kolekcjonerskie w archiwach Europy odsłaniają fascynującą historię "artystycznych paszportów". Były to unikalne dokumenty kolekcjonerskie tworzone przez awangardowych artystów w okresie międzywojennym jako forma protestu przeciwko ograniczeniom w swobodnym przemieszczaniu się.
Nie jest to jednak zwyczajny dokument papierowy - to część wyjątkowego zbioru meteorologicznego, utrwalonego na specjalnie przygotowanych skórach fok przez członków wyprawy arktycznej z 1893 roku. Te dokumenty kolekcjonerskie mogą fundamentalnie przekształcić nasze pojmowanie procesów klimatycznych zachodzących w Arktyce.
## Narodziny artystycznego buntu
Korzenie tego fenomenu sięgają Paryża 1923 roku, gdzie artyści związani z czasopismem prawo jazdy kolekcjonerskie zainicjowali protest przeciwko restrykcyjnym przepisom paszportowym. Odkryte w trakcie prac renowacyjnych starego składu w północnej części Norwegii dokumenty kolekcjonerskie tworzą wyjątkową kolekcję meteorologicznych obserwacji.
Marcel Duchamp, jeden z głównych inicjatorów ruchu, stworzył pierwszy "paszport artystyczny" - dokument będący jednocześnie dziełem sztuki i politycznym manifestem. Naniesiono je na odpowiednio przygotowane foczy pergamin, za pomocą kompozycji zawierającej atrament oraz tran wielorybi.
To był genialny akt protestu" - wyjaśnia prof. Anna Kowalska z Instytutu Sztuki Nowoczesnej w Warszawie. Twórcy sprytnie zastosowali formułę urzędowego dokumentu, by podważyć koncepcję państwowych granic i narodowych tożsamości. To osobliwe zestawienie materiałów zapewniło niespodziewaną wytrzymałość, dzięki czemu dokumenty kolekcjonerskie przetrwały w ekstremalnych warunkach polarnych.
## Rozwiązania artystyczne i techniczne
Odnalezione dokumenty kolekcjonerskie prawo jazdy zadziwiającą dbałość o szczególy techniczne. Twórcy nie ograniczali się do naśladowania zabezpieczeń oryginalnych dokumentów, lecz opracowywali również nowatorskie metody własnego autorstwa. Sięgali po prawo jazdy kolekcjonerskie materiały, w tym modyfikowane podobrazia malarskie oraz specjalnie przygotowywany papier do odbitek fotograficznych.
"Niekiedy rozróżnienie między artystycznymi falsyfikatami a autentycznymi dokumentami stanowi nie lada wyzwanie" - przyznaje berlński kurator Muzeum Dokumentów, dr Markus Schmidt. Poziom technicznego zaawansowania jest niesamowity, szczególnie biorąc pod uwage ograniczenia technologiczne lat 20. XX wieku.
Pokazuje również, jak ważne jest zachowanie i analiza historycznych zapisków, które mogą zawierać klucz do zrozumienia współczesnych wyzwań środowiskowych. Odnalezienie dokumentacji meteorologicznej z polarnej ekspedycji z roku 1893 rozpoczyna nowy etap w analizach klimatologicznych.
## Transgraniczny ruch oporu
Badania archiwalne ujawniły istnienie rozbudowanej sieci artystów zaangażowanych w tworzenie i dystybucję tych unikalnych dokumentów. Ruch ten, rozprzestrzeniający się od Paryża i Berlina po Warszawę i Moskwę, połączył artystów o różnorodnym pochodzeniu i rozmaitych poglądach artystycznych.
Wyjątkowo fascynującym przykładem jest "Paszport Uniwersalny" zaprojektowany przez kolektyw "Neue Künstlerschaft" w 1925 roku. Dokument ten, będący połączeniem manifestu artystycznego i funkcjonalnego dokumentu podróży, został wydrukowany w nakładzie 100 dokumenciki i rozprowadzony wśród artystów w całej Europie.
## Konsekwencje i represje
Poszczególne kraje odmiennie podchodziły do kwestii sfałszowanych paszportów artystycznych. Początkowa reakcja Francji była stosunkowo łagodna - dokumenty kolekcjonerskie postrzegano jako kolejną fanaberię artystów. Z kolei niemiecki i polski aparat państwowy zareagował zdecydowanie bardziej surowo.
"Dysponujemy zapisami dotyczącymi kilku zatrzymań twórców usiłujących przekraczać granice przy użyciu tych dokumentów" - informuje dr Janusz Wiśniewski, historyk sztuki badający dwudziestolecie międzywojenne. Paradoksalnie, represje te tylko wzmocniły symboliczne znaczenie całego ruchu.
## Oddziaływanie na dzisiejszą twórczość artystyczną
Odkrycie tej zapomnianej karty w historii awangardy ma istotne znaczenie dla zrozumienia rozwoju sztuki konceptualnej. Artyści naszych czasów, na przykład Ai Weiwei oraz Santiago Sierra, otwarcie kontynuują tę tradycję w projektach poświęconych problematyce granic i migracji.
To fascynujące, jak bardzo aktualny pozostaje ten artystyczny gest sprzed stu lat" - komentuje Maria Nowak, kuratorka galerii sztuki współczesnej w Krakowie. Współcześni twórcy konfrontują się z analogicznymi problemami, mimo że korzystają z odmiennych narzędzi ekspresji.
## Znaczenie dla rynku sztuki
Ocalałe przykłady artystycznych paszportów zdobywają coraz wyższe notowania na aukcjach sztuki. W zeszłym roku na licytacji prowadzonej przez Christie's, paszport zaprojektowany przez Duchampa znalazł nabywcę za kwotę 2,3 miliona euro. Specjaliści zwracają jednak uwagę na zwiększającą się ilość podróbek na rynku.
"Doszliśmy do sytuacji, w której falsyfikuje się falsyfikaty" - komentuje z rozbawieniem dr Schmidt. Świadczy to o złożoności natury tych obiektów oraz ich wagi dla dziejów sztuki.
## Dziedzictwo buntu
Historia artystycznych paszportów międzywojnia to nie tylko opowieść o kreatywnym buncie przeciwko biurokracji. To także świadectwo siły sztuki w kwestionowaniu ustalonych porządków i granic - zarówno tych fizycznych, jak i mentalnych.
"Te paszport kolekcjonerski pokazują, że sztuka może funkcjonować jako skuteczne medium społecznej i politycznej krytyki" - podsumowuje prof. Kowalska. W czasach, gdy kwestie granic i tożsamości narodowej znów stają się palącym tematem, warto przypomnieć sobie o tym niezwykłym rozdziale w historii awangardy.
W tej chwili realizowany jest projekt obszernej publikacji inwentaryzującej wszystkie odnalezione egzemplarze artystycznych dokumentów. Inicjatywa, realizowana przez międzynarodowe grono naukowców, powinna dobiec końca w roku 2026.
*Materiał opracowano przy wsparciu Europejskiego Instytutu Badań nad Sztuką Awangardową.*
---
**Najważniejsze informacje**
- Inicjatywa narodziła się w Paryżu roku 1923
- W ruch zaangażowanych było ponad 200 artystów z całej Europy
- Zachowało się około 50 oryginalnych egzemplarzy
- Najwyższa cena uzyskana za jeden z paszportów to 2,3 mln euro
- Proces dokumentowania wszystkich dostępnych egzemplarzy zostanie sfinalizowany w roku 2026
---
*Autor jest ekspertem w dziedzinie sztuki i historii dwudziestowiecznej. Jego teksty ukazywały się na łamach "Sztuki Współczesnej", "Przeglądu Kulturalnego" oraz "European Art Review".*